Шаройн лаьмнашкахь » Нийсо-Дагестан
sitename
Курс валют предоставлен сайтом old.kurs.com.ru
Видео
Свежий номер газеты


Шаройн лаьмнашкахь
15.04.2020 83 0 niyso

Шаройн лаьмнашкахь

Общество
В закладки
Орга-хино, лекха лаьмнаш  цоьстуш, даьхначу Iаннаш чухула бехха некъ бира тхан журналистийн тобано  Шаройн районе доьлхучу хенахь. Цхьана агIор, чухьажча, халла бен  Iин чохь дедда доьду  хи а ца гуш, ткъа вукху  агIор тIекхозаделла лаьмнийн бердаш а долуш, дIаихира тхо лаьмнашна юккъехь, гIайри тIехь йолуш санна, Iуьллучу ХIима кхаччалц. Кху юьртахь ю Шаройн районан административни центр. ХIима  йоккха юрт яц, делахь а кхузарчу кегийчу ярташка а, кIотаршка а хьаьжча, мелла а йоккха хета хIара. Кхечу ярташна юккъехь нисъяларна, ваха а, ван а  аьтто хиларна,  йиллина  кхузахь  районан  центр.
Районан болх дIабахьа оьшуш йолу структураш  кхузахь  йолуш ю.  Царна йина керла  гIишлош а ю.
Администрацин гIишлонна уллехь лаьтта районан говзанчаш чохь Iаш болу  юкъараIойла.
Хазачу меттехь  Iуьллу ХIима, Нохчийчоьнан Iаламан исбаьхьалла кхузахь  къеггина гуш ю.
Тхо, журналисташ, Шикъара  даха дезаш дара. Районан центрера 14  километр генахь ю иза, аьллера тхоьга.
ХIимахь  хуьлучу районан кхеташоне веана Шикъарара юьртда вовзийтира тхуна. Цо шен «Нива» машенахь  дIадигира тхо. Тхайн  машен  ХIимахь  йитира оха. Цуьнца  Шикъара даха хала хир дара, некъ дукха ирхнехьа хьалабоьдуш хиларна.
«Нива» машен, схьахетарехь, кху районан  куьйгалхошна дукхаезачух тера дара. Кхеташоне баьхкинчу юьртдайшкахь а,  кхечу  куьйгалхошкахь и марка машенаш яра. 
ДIадоьлхучу юкъана  юьртдега  хаттарш  дора ас, со хьалхарчу хоийлехь нисваларна аьтто баьлла. Магомадов Рамзан (иштта  цIе  ю Шикъарарчу юьртден) шен даржехь  волу дуккха  а хан  ю, юх-юха хоржуш, 1996-чу шарахь  дуьйна цу  юьртарчу  администрацин куьйгалхо ву иза. Шен юьртахь  11 доьзал бу  боху  Рамзана. Юьртана гуонаха  цхьаццанхьа лаьтташ долчу цIеношкахь Iаш болу  нах а богIу кху юьрта чу. Дахар  хала ду ломарчу нехан. Кхузахь  госхозаш я кхийолу  предприятеш ма яц  нахана  болх бан. Массо а бохург  санна вахархо  дохнах  воллуш ву. Бакъду бежана-уьстагI лело  аьтто бу  ламанхойн – даьхни дажо а, докъар  кечдан а  шортта  меттигаш ю. Амма Iаьнан заманахь  хенера  вала  хала ду  ломахь. Газ яц  кхузарчу  ярташкахь.
 Iаьнна дечиг гуьйренан заманахь луларчу лаьмнаш тIера дохьу кхузарчу бахархоша. Иза атта гIуллакх дац, хIунда аьлча цхьана лома тIера охьатоьхна дечиг вукху лома тIе хьаладаккха дезаш хуьлу. Амма нах Iаьмма мел беза а болх бан, хIунда аьлча дуккха а шерашкахь дахаро хала хьелаш хIиттийна царна хьалха, ткъа халонаш эшо хIорш шайн  дайша Iамийна бу.
   Шикъара тхо дIадоьлхучу хенахь Рамзана гуонахарчу меттигех лаьцна дуьйцу. Хьалхалерчу заманахь кхузахь вайн дай баьхна, лаьмнашца доьзна хилла церан дахар. Хьийкъина даьхни лаьмнийн басошкахь дажош, таро йолчохь латта дIадуьйш, дерзош, гIишлош еш, дайн Iедалехь доьзал кхиош, баьхна уьш. Iер-дахар тIулгех динчу, масех гIат долчу цIеношкахь хилла церан.  Хойн бIаьвнашкахь дийнахь а, буса а ха деш хилла цара мостагIах ларбалархьама. Ткъа иза тIелетча, вовшашна орцах а бовлий, шайн доьзалш а, хIусамаш а ларъеш хилла, шайн ницкъ ма-кхоччу мостагIна дуьхьало а еш. Халачу хьелашкахь, буьрсачу лаьмнашкахь кхиинчу вайн дайшна осалалла, кIиллолла хIун ю хууш а ца хилла. 
   Шикъара боьду тхан некъ гIеххьачул бахбелира. Лахахь Iаш долчу вайна ейтта километр еха меттиг яц, ткъа кхузахь, ламчохь, иза кхузткъе ейтта километр санна яхло, лаьмнийн басешкахула сетташ боьду некъ сел беха хетарна.
  Эххар а, некъо цхьана меттехь гола а тоьхна, жимма шерачу акъари тIе тхо кхаьчча, дIо лаха чохь, лаьмнийн басешкахь ширачу заманийн херцарш а, ткъа царна тIехула цхьана кIеззигчу, шерачу меттехь йина масех керла гIишло а гира тхуна.
  – ДIо лаха чохь шуна гуш ерг Шикъара ю,  – элира юьртдас Рамзана. 
  Тхо, машенна тIера охьа а диссина, шерачу метте дIахIиттира. Схьагуш дерг Iаламат хаза а, тамашийна а сурт дара. Ламанан басешца заманан йохалла йоьхна лаьтташ шира, тIулгех йина гIишлош яра. Уьш оцу меттехь лаьтта, схьахетарехь, дукха хан яра. Цхьана хенахь чохь нах а Iаш, цIеношна тIехула кIур а г1уьттуш, лула-кулахь жIаьлеш а леташ, берийн зевне аьзнаш а хезаш, даьхнин Iехар а долуш, дийнна ламанан юрт хилла цу меттехь. ХIинца иза историн цхьа йовзаза агIо, ворхI торкIазна чохь къайлаяьккхина къайле а хилла лаьтта. Ма инзаре, ма тамашийна хилла вайн дайн дахар! Ма кIезиг хаа вайна тахана цунах лаьцна. 
  Тхо дехха лаьтта, хьалха гуш долчу суьрте хьоьжуш. 
   – Вай тIехь лаьттачу меттигах Пирсун-аре олу,  – хоуьйту тхуна юьртдас.
   – Аре? ХIара-м ма яц тIехь говр хьовзаял меттиг а,  – цецдовлу тхо.
   – Гой шуна, хьалхе дуьйна а ламчохь жимма а шерачу меттигах аре олуш хилла. Шера латта кIезиг хилла, иза дукха хьолахь я гIишло ярна, я дIаден лелош хилла. Цундела кхузахь цициг охьахаъал йолчу меттигах а аре олу.
Эццахь кхийтира со мел хала хилла хьалхалерчу заманахь ламанан вахархочунна шена сискал лаха, жимма шера меттиг карийча, цунах воккхавеш, иза дIа а йоьй, цунна тIехь ялта кхиош, лаьттан хама беш ваьхна иза. Цундела ма хилла ламанан нах лаьттан а, кхачанан а къаьсттина чIогIа хама беш.
     Шикъара чукхочучохь, тхо хьагделлий а хиъна, лакхара охьадогIучу шовданан хи малийра тхуна юьртдас. Шовда шийла а, мерза а дара, ламанан дерриге а шовданаш санна.
   Тхо юьрта чукхочу. Лахарчу ярташкахь санна, урамаш дац кхузахь, маьI-маьIIехь дина масех цIа ду, царех цхьадерш тIулгех дина а долуш. Керла цIенош динчу хIусамдайша вайн заманахьлерчу гIишлошъяран гIирсех  пайда эцна шайн хIусамаш ечу хенахь. Иза а кхеташ ду: дерриге а шен замане хьаьжжина ма ду. 
   Юьртахула чекхдовлу тхо. Басахь лаьттачу цIенойн херцаршка хьовса лаам хуьлу тхан. И шира цIенош масийтта бIе шо хьалха диначух тера ду. ТIулгех доьттина масех гIат а долуш, ул-уулехь лаьттачу цIенойн цхьа комплекс  ю иза. БIаьвнаш санна дина ду уьш, хьалха кху  тайпа  цIенойх «гIала» олуш хилла.
   Археологашна а, историкашна а бан  шортта болх бу кхузахь. Ткъа Шикъара, схьахетарехь, кху районехь хилла  ца Iаш, вайн махкахь а йолчу ширачу яртех цхьаъ ю. 
Юьртарчу администрацина а, школина а йина керла гIишлош ю кхузахь.
Бакъду школехь 2 бен дешархо  вац. И шиъ юьхьанцарчу классашкахь  доьшуш ву. Школехь  каникулаш хиларна  дешархой а, церан хьехархо а юьртахь  яц. Уьш шайн гергара нах болчу «охьабахана», боху юьртдас.
ЦIерадаьккхина нохчийн халкъ шен Даймахка юхадирзича, нах шаьш  шайн дай а Iийначу ярташка  схьабаьхкира. Амма советан Iедало дукха адам ламчуьра охьадаьккхира – лахарчу районашка. Иштта, Шикъарара 25 доьзал а бигира СемаIашка 1964-чу шарахь. Цул тIаьхьа  Шаройн районера охьабаьхначу нахана юрт йиллира, Керла Шарой аьлла  цIе а туьллуш.
Дукхахберш хIинца а цу  юьртахь Iаш бу, дIа а нисбелла, цIенош а дина, доьзалш а кхиийна.
  Амма шайн дай баьхначу ярташка, лаьмнашка  са лаьтта шаройн. ХIора  шарахь  бохург санна, масех доьзал кхузарчу ярташка хьалабогIу. Iер-дахар хала делахь а, сина а, дегIана  а тайна хета кхузахь бехачу нахана  шайн мохк.
– Тхан юрт тIейогIучу хенахь кхиорна  хIоттийна пачхьалкхан программа ю, – дуьйцу Рамзана. – Жим-жимма догIуш, лам чу схьадогIуш ду адам. Вайн эвлаяаша дийцина, тIаьхьарчу заманашкахь дукха адам хир ду лаьмнашкахь, беркат схьадолуш  меттигаш хир ю уьш.
Могашаллина  кхин  ца хиллал дика  ду кхузара лаьмнаш. ХIаваъ, буу кхача, хи мел цIена ду кхузахь.
Пачхьалкхан программехула тхуна юьллур йолуш зIакардаьхнин фабрика а, госхоз а ФАП а  ю. Белхан  меттигаш  хилча, нехан а кхузахь Iан дог  догIур ду, кегийнаш а дIаоьхур бац гIала а, лахарчу ярташка а. Тхайниг санна йолу шира ярташ денлур ю, царна чохь беркате, ирсе, керла  дахар хир ду.
Со чIогIа теша юьртден цу къамелах. Шен дай баьхна юрт тояла, хазъяла лаьа цунна. Кхузахь нах бертахь а, ирсе  а хила, керла доьзалш кхоллабала, къона шикъарой кхиа сатесна ву иза.
Иза хир ду, Дала мук лахь.
Кхузарчу нехан дахар тодалийта республикин куьйгалло дерриге а деш ду. ХIинца мел генарчу юьрта  ваха некъ бу, хьовзам боцуш дIаса а вахалуш. Лаьмнийн  боххьехь  йолчу  ярташка а, жимачу кIотаршка а ток  ялийна. Телефонан зIе а ю кхузахь паргIат  болх беш.  
 Амма дан дезаш кхин дуккха а гIуллакхаш ду кху районехь. Уьш  а, Делан лаамца, кхочушхир ду.
  Шикъарахь школин  цхьа чоь ю шена  чохь музей  йолуш. Культурин цIа  цкъачунна данза делахь а, болх дIахьош бу юьртан Культурин цIийнан директоро Мирзаев Япона. Иза  кхузахь музей вовшахтоьхна  ца Iаш, районехь а, республикехь а дIахьочу конкурсашкахь  дакъалоцуш а ву, шен артисташца  цхьаьна. Шен музейх лаьцна  Япона дуьйцу: 
  – Дуккха а хан яра суна юьртахь а, гуонахарчу лаьмнашкахь а карийна  шира хIуманаш цхьана метте гулъян дагадеана. Школин гIишло тхуна вайн Iедало йича, хIара  цхьа  жима  чоь йийхира ас цу  балхана. ХIинца, вайна ма-гарра, кху чохь гIеххьа хIуманаш вовшахкхетта.
   Музей  чуьра цхьайолу экспонаташ ян а ю вуно шира. Цара гойту  вайн дай  ширачу хенахь муха баьхна. Хьалхалерчу заманашкара кхийра а, дечиган а пхьегIаш, кIудалш, хонхалш, морзахаш, мекхайоьлла шаьлтанаш, товхана чу  яй  хьалауллу  зIенаш, кхин а, кхин а  дукха  хIуманаш  ю Япона  вовшахтоьхначу музей чохь.
Цу дерригено а гойту культурин декъехь къахьоьгуш волу хIара жима стаг шен юьртах а, махках а дог лозуш а, вайн халкъан культура ларъян а, кхио а лууш хилар.
ХIусамдайша хьошалла а  лелийна, хIума а  йиъна, садаьIначул тIаьхьа кху жимачу юьртара  дIадаха арадовлу тхо.
«Кхуза жимма хан яккха ван  везара, Iаламах марзо эца», – ойла кхоллало сан коьртехь.
Ян а ю хIара меттиг шех хьеннан а безам баххал исбаьхьа.

Автор: АРСАНУКАЕВ Муса
Комментарии (0)
Добавить комментарий
Прокомментировать
Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив
Мотт ца хуу безам
Мотт ца хуу безам
Мотт ца хуу безам
22.01.20 Общество
Аьхкенан юьхь яра. Дала Шен 1аламан хазалла, дуьне мел ду д1аса а яржийна, адамашка цунах марзо оьцуьйту хан. Сийначу стигалахь, маь1-маь11ехь нисбеш, охьабиллинчу
Даймехкан мукъамаш
Даймехкан мукъамаш
Даймехкан мукъамаш
18.09.19 Общество
Иза Казахстанехь, Алма-Атахь дара. Цу хенахь нохчий шайн Даймахкара ц1ерабаьхна, Юккъерачу Азе бертаза д1акхалхийнера Сталинан 1едало. Кхечу къаьмнашца цхьаьна, шайн
Гонаха тийна ду
Гонаха тийна ду
Гонаха тийна ду
24.04.19 Общество
(Т1аьхье. Юьхь еша 15-чу номерехь) Воьддушехь Малхбалерчу я Къилбаседерчу проходной йолчу ваха везаш хиллера, амма хьанна хаьара иштта хир дуйла. Заводе ца кхаьчча ца
...Ас дозалла до
...Ас дозалла до
...Ас дозалла до
03.04.19 Общество
Хьалхара апрель – Дег1астанан Радиохь нохчийн маттахь йолу редакци кхоллаелла де.
30-гIа октябрь – политически таIзарех хIаллакьхиллачеран иэсан де
Оцу дийнахь массанхьа д1аг1о политически та1зарша х1аллакьбинчу нахана лерина акцеш, иэсан мероприятеш. Ткъа Россехь уьш д1аг1о, 1991-чу шарахь дуьйна 30 октябрехь. И











«    Август 2020    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31 
все шаблоны для dle на сайте dletop.com скачать