Ма дахийша тхо Даймахках » Нийсо-Дагестан
sitename
Курс валют предоставлен сайтом old.kurs.com.ru
Видео
Свежий номер газеты


Ма дахийша тхо Даймахках
19.02.2020 30 0 niyso

Ма дахийша тхо Даймахках

Общество
В закладки
«…Ма ирча яра оцу шийла деанчу дийнан Iуьйре. Дагах а, дегIах а, сих а чекхйолура Iаьнан шело. Дахар гуттаренна а хийцадала доьгIна хиллера оцу дийнахь дуьйна. Шина декъе декъаделлера иза – дIадохадале, хиллачуьнга а, дIадохийначул тIаьхьа хиллачуьнга а. Дагна мел дезнариг, сина товш мел дерг хIокху махкахь дара.Дера…БIаьргаш къевлинчара ца беллал эрчо ма яра, лергашна ца хазийттал белхар-Iийжарш ма дара, куьйгаш ца айъал бала ма бара, ког ца баккхал харцо ма яра, даге ца лабаллал лазам ма бара, юха ца хьажжал къизалла а…». Тахана вайца болчу 1944-чу шеран къизалла дагайогIучу къанойн дагалецамаш баланех буьзна бу. Церан иэсера цкъа а дIа бер боцу лазам бу иза. Церан дегнаш човхийна зама ю иза.
Цхьа иттех шо даьлча и бакъдерш дийца нах а боцуш дуьсур ду вайн халкъ. Цундела, тахана вайн аьтто болччуьра, къаношца къамелаш деш, церан дагалецамаш, Iийжамаш-тийжамаш дIа а язбеш, болх бан беза вай. Вайн бакъйолу истори йовза еза, тIекхуьучарна дIайовзийта а еза.
Цхьа аьтто хилира «Даймохк» газетан. Веданан кIоштарчу Верхоте юьртарчу 1932-чу шарера йолчу Хизриева Манашина тIе нисделира тхо. Къена елахь а, Делан къинхетамца, дика лелаш а, хилларш-лайнарш дукха дика дагадогIуш а ю Манаша.
– Цхьа хIума тоьар дара кийрахь нохчичун дог долчунна – Даймахках къастар, кхийолу халонаш, баланаш ца бийцича а, – гIийла делира цуьнан багара.
ТIаккха соцунгIа хилира иза. Цуьнан дагалецамаш юкъах ца баха, хаттар ца деш, 1944-чу шеран чиллин (февраль) беттан 23-чу дийне «юха яха» цунна новкъарло ца еш, тап-аьлла Iийра тхо.
И дерриге а дагца листина, бIаьргаш тIунделлачуьра дIа а довлийтина, юха а дIадолийра Манашас шен къамел.
– ГIовгIа яра…лаьмнаш дуьзнера гIовгIано. Хуьлучух кхеташ цхьа а вацара, делахь а дагца хаалора хуьлуш ирча бохам буй. ХIинца а, бIаьргаш дIакъевлича дуьхьал хIуьтту суна дIасауьду нах, доьлху бераш, тийжа зударий, шайна луучунна тIера бевлла божарий, Iоьху даьхний…
Пхийттара ваьлларг божарех цхьа а ца витинера хIусамашкахь. Яртийн майданашка дIа а кхайкхина, маьждигаш чу, клубаш чу боьхкинера уьш. Божарий новкъара дIабаьхначул тIаьхьа, зударий кхеро хала ма дацара царна. Цхьа а хIусам ца йитира ца толлуш (массеран а шайн-шайн бакъдерш хир ду оцу дийнах лаьцна дийца, делахь а, ас юкъарчу хьолах дуьйцур ду).
Ахка чохь дIахиттийна яккхий машенаш яра, царна тIе хьала дохуш дара тхо. Цаьргахь «испискаш» яра. ХIора доьзалш машенна тIе хьалабаьхначул тIаьхьа, тIе герз а хьажадой, схьабалабора хIусамдай, кIентий.
Шен къамел тIечIагIдеш юккъе кхечу доьзалшца хилла цхьацца бохамаш а балабора Манашас (вай ца дуьту иза).
– Лаьмнаш адамех дассийра цхьана дийнахь-бусий. Тхуна ма хала дара-кх царах довла…
Вуьшта а адам дуьзна ма дацара оцу хенахь, халла Iаьнах довла рицкъ вовшахтухуш, къахьоьгуш бохкуш бара нах. Мацалла ган а, лан а Iемина долчу халкъана тIе кхин а бала боссийнера. Шаьш халла вовшахтоьхначу рицкъанах даьккхира халкъ. Хьаша-да веача бен урс хьокхуш ца хиллачу дохнах дехира, иштта рицкъ лучу латтанах а. Шаьш мел кхоийнарг охьатасийтира. Уггаре а халаниг – кIур бан дийзира хIора а хIусамера, – бIаьрхиш лешош дуьйцура Манашас.
…Соьлжа-ГIала дIакхаьчна хиллера тхо. Яккхий шалонаш яра лаьтташ, тIехьажийна герз а долуш, хьаладехира тхо царна тIе. Лаьмнашкара цкъа а арадевлла а доцучу тхуна гIала кхаьчча а хетара тхаьш пана махкахь, ткъа тхо цигара кхин а геначу махка дига яздина хиллера. Беха бара некъ. Цкъа а кхачалур бац аьлла хеталора тхуна. Де буьйсанца хийцалуш, буьйса Iуьйренга йолуш, цIерпоштан болар ца соцуш дIаоьхура тхо. Дуккха а баларш хилира некъан бохалла, дуьхьало йина боьрша нах герзашца эгабора, къаной, тIеIоттаделларг лан ницкъ боцуш, бакъдуьнене боьрзура, бераш шело, мацалла ца ловш, дIаоьхура дуьненара, дуккха а нах тайп-тайпанчу цамгарша лаьцнера. Могаш, гIора долуш цхьа а ца виснера. ГIелдинера халкъ…ГIелдинера…
Станце кхаьчча, цхьана шалона чохь болчарна цхьана ведар чохь даа доьша тайпа цхьа хIума лора. Иза а дийнахь цкъа бен ца лора. Цхьана стаге цхьа чами молуьйтура иза. Иштта и ведар оьций массаьрга а молуьйтуш чекхволура сан ваша (иза оьрсий мотт хууш хиларна, тхуна дола дан бакъо йолуш, талмажхо санна лелош вара салташа).
ХIора а социйлехь хи дан воьдура иза. Цхьа йоккха гIуммагIа яра, цу чохь дохьура цо хи, цхьана стаге цхьа къурд бен ца бойтура, хIунда аьлча, массарна а тоа дезара иза. Наггахь доьшанан метта туьхица иэдина ахьар лора тхуна. Кера юкъ юззал а ца хуьлура иза.
И чекх ца далийта гIерташ, кхоош дуура, гIийла тIе мотт а Iуьттуш, мацалла яйъал хIума ца кхочура кийра, хьовха, и Iехол хIума а-м.
Шалона тIехь Iожалло лаьцначун дакъа гучу ца даккха дIалачкъадора наха. Шайна тIехIотта кошан барз а боцуш, а некъан бахалла Iилла дуьсийла ца лаьара безначеран дакъа. Цхьанна а луур дацара. Ткъа салташа леррина лохура декъий, шайна тоса ма делла, цуьриг хала а ца кхуссуш, ара кхуссура, – ца лалуш, къурдаш деш дуьйцура цо.
– Нохчашна деза мел хилларг дайъинера. Бакъду, эхь, иман дIа-м ца даккха делира цаьрга. Цхьа зуда ца яйра суна оцу хала еанчу киртигехь гIиллакхех йоьхна. Цара леррина лардора божаршна хьалха лардан мел дезарш. Баккхийчара шайн хьехарш, Деле дехар ца сацадора. Тхуна ницкъ а, ийман а, доьналла а лора къанойн оцу хьекъалечу хьехарша.
Эххар а, наха дог диллинчу хенахь, дIакхечира Сибрех. Лениногорск гIала нисделира тхо. Цкъа дуьххьара казарми чохь яра тхан тоба, цул тIаьхьа, хIусамашка дIасадийкъира. ТIелацар хала а, ирча а хилира, вовшех ца булура нохчий а, бухахь берш а. Масийтта шо дийзира юкъаметтиг жимма тоян. ЦIе а, цIа а доцуш дитинчу халкъана хала дара пана махкахь бен бан доладала.
ТIеIоттаделча ловр доцуш хIума дац, олуш ду-кх вайн. Лан дийзира, нохчийн хIу ца дайтаран дуьхьа. Шегахь ницкъ мел бу даха хьаьжира вайн халкъ. Цхьа а хIума тесна ца дитира, нохчийн гIиллакхаш тесна ца дитира, Iадаташ лардира, культура ца яйъира.
Таханлернаш бацара нах, дегнаш дохкаделла дацара, нохчаллех дуьзна дара. Цундела таханлерчу дийне схьадеана дайша мел лардинарш, – дуьйцура Манашас.
Оцу йоккхачу стеган бIаьрхиш, хебаршчу а нислой, татол хуьлий дIасадаьржара юьхь тIехула. Цо дуьйцурш лазаме хIуманаш дара. Оцу хенахь хилла болу бала таханлерчу нохчех доглазарца иэбеллера цуьнан. Цо кест- кеста олура: «ХIинцалернаш бацара нах».
Ткъа цуьнга ладугIуш Iаш долчу тхуна новкъа догIура иза, ала лаьара, дац хьуна, Баба, тхо дохкаделла, нохчичун яхь-сий бохург уггаре а коьрта ду хьуна тхуна. Делахь а, ала юьхь ма яц, оцу хенахьлерчу нехан амалшца дуьстича, ледара ма ду вай, хьежамаш а кхин бу.
– Сибрехахь лан дезнарш кхин а дукха дара. Мацалло чахчийнера нехан зорханаш. Дан амал доцуш, гIело яра нахехь. Йохкалуш мел ерг дIайоьхкинера, кханене довла ницкъ боьхура Деле. Мацалла лайначунна бен хуур дац цуьнан хьал. Ша а меца, шен доьзал а, да-нана а, безарш а меца буй хууш логах чекхйолучун къаьхьачу чомах а кхетар вац и ца лайнарг. Дала кхин цкъа а тIе ма кхачадойла и денош. Дала Шен къинхетамах ма дохийла вай, – элира цо.
Бала лайначо дуьйцург къаьсташ хуьлу. Манашин дерриге а къамел дагах чекхдолуш дара. Дуккха а керла хIуманаш довзийтира цо тхуна. Дийцира Ленингорскехь нохчашна а, оьрсашна а юкъахь хиллачу тIамах лаьцна.
– Дуккха а нохчий бара Ленингорскерчу заводашкахь, шахташкахь белхаш беш. Дуккха а пайде маьIданаш долуш латтанаш дара уьш.
1951-чу шарахь дара иза. Цигарчу нохчичун вербовщикаца (иштта олура цига тхо санна тIе балийначу оьрсех) дов даьлла хиллера. Цо нохчи эчиган саранца вийнера. Иза нахала даьллера, Iедало и стаг цхьа а таIзар ца деш витина хиллера, иза ца лалора нохчашка.
ТIаккха ерриге а Лениногорскера нохчийн божарий вовшах а кхетта арабевлла хиллера, цара дуккхачу а вербовщикашна йиттина хиллера. Вер-ваккхар хуьлуш боккха тIом хиллера цунах. Кхаа денна Лениногорскехь йолу заводаш, шахташ, кхийолу предприятеш дIакъевлинера. ТIама юккъехь боцу нах арабовла а ца баьхьара, тхо а дIалевчкъина Iийра оцу 3-4 дийнахь.
Агана чохь долу нохчийн бер дийна хиллера цара. И ца ладеллера нахе, Iедало а цхьаьна бехк боккхура, беран хIун бехк бара, бохуш. Бохамаш кIезиг хилча санна, дуккха а нохчий эгийра оцу тIамехь а. Iедал юкъа а гIоьртина сацийра тIом, – дийцира цо.
Бабас дуккха а дийцира дIадевллачарех лаьцна. ХIинца а дерриге а сирла дара цуьнан иэсехь. ЦIехьа дирзина некъ а, цуьнан бохаллех а, шайн сатийсамех а лаьцна дийцира цо: «ЦIа дохуьйту боху хабар 1957-чу шеран кхолламан (январь) баттахь хезира дуьххьара. Чиллин (февраль) баттахь дуьйна цIа эха буьйлабелира нах. Хазахетаран доза дан а дацара.
13 шарахь мел вовшахтоьхна рицкъ схьа а гулдина, дIадахьа таро йоцург дIа а луш, цIехьа дирзира тхо а. Схьадалош санна бахбеллера некъ, амма дуккха а самукъане дара, кестта Даймохк гур бу бохучо дог ловзадаьккхинера. Некъан бахбалар а, са ца тер дара… Нохчийн ширачу мукъамашца, иллешца, эшаршца вовшийн декъал а деш бира оха цIехьа болу некъ, – дерзийра цо.


Автор: Хь. БАХТАЕВА
Комментарии (0)
Добавить комментарий
Прокомментировать
Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив
Дала ма эшадойла вай вовшашна!
Дег1астанан нохчийн журналистика, со г1алат ца ваьллехь, «Доттаг1алла» («Дружба» газетан дубляж) газетан т1ера схьайолаелла. Шиъ аг1о йолу и нохчийн маттахь долу газет
Конституци - вайн дахаран коьрта закон
2003-чу шеран 10-чу июлехь Дег1аста Республикин Конституционни Собранис т1еэцнера Дег1аста Республикин керла Конституци. Цуьнан официальни йовзийтар хилира 26-чу июлехь.
БIаьстенан дезде
БIаьстенан дезде
БIаьстенан дезде
06.03.19 Общество
Шеран уггаре хаза, самукъане зама ю б1аьсте. И т1еяре сатесна хуьлу вай. Х1унда аьлча, гонахара 1алам самадолу хан ю иза, цуьнца схьакхета дуьххьара йолу маьлхан йовха
Къизаллин шераш
Къизаллин шераш
Къизаллин шераш
20.02.19 Общество
75 шо. Цхьана стеган оьмар. Оццул зама д1аяьлла, хууш ма-хиллара, вайнах махках а баьхна, оцу пана махка – Казахстане а, Юккъерчу Азе а д1ахьовсийна.Баккхийчеран
30-гIа октябрь – политически таIзарех хIаллакьхиллачеран иэсан де
Оцу дийнахь массанхьа д1аг1о политически та1зарша х1аллакьбинчу нахана лерина акцеш, иэсан мероприятеш. Ткъа Россехь уьш д1аг1о, 1991-чу шарахь дуьйна 30 октябрехь. И











«    Апрель 2020    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930 
все шаблоны для dle на сайте dletop.com скачать