КОЬРТА IАЛАШО – КХЕТОШ-КХИОР » Нийсо-Дагестан
sitename
Курс валют предоставлен сайтом old.kurs.com.ru
Видео
Свежий номер газеты


КОЬРТА IАЛАШО – КХЕТОШ-КХИОР
31.03.2021 145 0 niyso

КОЬРТА IАЛАШО – КХЕТОШ-КХИОР

Общество
В закладки
ТIаьхьарчу хенахь, халахеташ делахь а, арахула вайна дукха го цхьацца оьзда йоцу агIонаш шегахь йолу кегирхой. Къаьсттина иштта хьал дукха хуьлу гIаланашкахь, церан юкъахь Хасавюрт а йолуш. Цкъа хьалха суна моттара, уьш берриге меттигера бахархой бу. Амма, хоьттуш, со тIаьхьакхиира, ярташкара цхьацца доьшучу меттигашка, базара, я кхин долучу бахьанашца схьабогIуш болу кегийрхой а хуьлуш хилла церан юкъахь. Цхьацца болчара ала тарло уьш гIиллакх долуш бац, вукхара уьш оьзда бац, кхоалагIачаьра уьш дай-наноша Iамийна бац. Амма, хьаъа хIуъу баьхчий а хаза доцург ду иза. Вайх милла а велахь хаа деза юьртан арахьахула лелаш вайна олуш дерг ерриге а юьртанна кхочий. ЦIера даьлча, вай цхьанне ца го олий, лаьъ-лаьарг лелош, нахана юкъахь осала лела мегар дац. 


ДIаволалуш суна довзийта лаьа, хIара материал аса язйар, вайн динца а, гIиллакхашца а, Iадаташца а догIуш доцу вайн лелар, хууш воцучунна нийса доцийла хаийтар а, хууш волчунна карладаккхар а бахьна долуш дуй. Арахьахула лелачу ханна шайха ледарлонаш йолуьйтуш берш цIахь, юьртахь хуьлий-те иштта осала лелаш? Муха Iамош бу кегирхой тахана, къаьсттина ярташкахь? ХIун болх бу ишколашкахь уьш кхетош-кхиорехь, царна тIехь беш берг? Иза дерриге билгалдаккха Iалашо йолуш, со хилира Хасавюртан кIоштан Османюртарчу юккъерчу ишколехь.ДIакхаьчча, со цхьанакхийтира директорца Абдул Керимова Яхсатца а, иштта цхьамоггIа хьехархошца а. Цара суна бовзийтира дешархой кхетош-кхиорехь беш болу болх. Ала догIу, къаьсттина тахана тIехIоьттинчу чолхечу заман чохь, цIа делахь дуккха хала а, вукха агIора ца бича ца болуш а болх бу дешархошна, гIиллакх-оьздангалла Iамош меттигерчу хьехархоша беш берг. Билгалдаккха лаьа, хьан-хьанна а балур болш а ца хиллера иза.
Хууш ма-хиллара, гIиллакх адамаша вовшашца лелош йолу беркате юкъаметтиг ю. Цу юкъа догIуш дуккха а дакъош ду: вовшийн лерам бар, нахана бала ца бар, гергарло лелор, эхь-бехк лардеш хилар, тешаме хилар иштта дIа кхин а. Ткъа гIиллакх, вайна ялсаманера схьадеана ду олу. Цундела ду и дайшкахь дуьйна даздина, ца хаддош лелош. И берашна дIахьехар шайн белхан тIехь уггаре коьрта дакъа ду, олий гучудоккху меттигерчу хьехархоша. Цара дийцира, дешархошна вайн къоман хазна (гIиллакх-оьздангалла, Iадаташ, юьхь-яхь, эхь-бехк иштта кхин дIа) йовзуьйтуш шаьшша хьоьгуш долу къа. Царах хIорамма а шайн агIорахула беш болу болх а бовзийтира.Историн хьехархо йолчу Гатиева Айнас дийцира берашна вайн дайша лардина гIиллакхах а, луларчу къаьмнашца лелийна юкъаметтигаш йовзийтарах а урокашкахь дIахьош болчу балхах лаьцна. - «БIешерийн йохаллехь вовшашца уьйр латтош, оьшучохь гIо-накъосталла деш, Дагестанан къаьмнаш схьадар – и бу вайн республикан уггаре коьрта бахам. Дукха хьолахь, массо а къаьмнийн тIекхуьу чкъор кхетош-кхиорехь беш болу болх цхьаьна богIу. Вай массара а аганахь дуьйна Iадаташна а, ламасташна а ненан маттаца Iамадо бер. Кхуьуш, цуьнах хуьлу вайн махкан хьакъволу вахархо. 
Вайн гIиллакхаш хиларх а, уьш дийцарх а ца тоьа, уьш довза а, лело а деза. Массо а ханна дас кIанте дуьйцуш, чкъурера чкъуре дуьйлуш схьадеана вайн гIиллакх. Хенан йохаллехь нислуш хиллачу цхьацца исторически хиламаш бахьнехь, чкъурашна юккъера зIе хедаш меттигаш хуьлу вайн. Оцу бахьанца вайн къоман юкъара дIадевлла цхьадолу гIиллакхаш.
Истори йоцург а, кхин цхьа урок ю аса хьоьхуш – ОДНКНР (Россин къаьмнийн динан а, гIиллакхийн а оьздаллин бух). Бакъду, пхоьалгIа классехь бен яц иза. Кхузахь оха довзуьйту, вайн пачхьалкхехь дехаш долучу къаьмнаша вовшашца лелош йолу юкъаметтиг а, церан дин, гIиллакх, иштта, дукха хьолахь, мичча а дIавахача, меттигерчу бахархошца бертахь-машаре вахар а. Ала лаьа, бераша езаш тIеоьцу урок. Царна, цхьанаагIора, хазахета кхечу къаьмнийн Iадаташ, вуьшта, уьш вайчарца догIуш ца хиларе терра,  башха а хета. Делахь, тхайга кхочучу декъана, оха жимчохь дуьйна кханенна кечдо вайн бераш. ТIаьхьарчу хенахь, халахеташ делахь а, вайна сих-сиха го, Кавказера кегийрхой Россин яккхийчу шахьаршка дIабахча, царах дуьйлу гIалаташ. ТIаккха, цхьаболчу шуьйрачу хаамийн гIирсашкахь бехке волчунна къам билгалдеш дуьйцу и. Ишттаниг ца хилийта а, луларчу къаьмнашна лерам хилийта а юкъаяьккхина, дукха хьолахь, и урок. 
ХIара дешаран шо тIе даллалца КТНД (Дагестанан къаьмнийн оьздалла а, ламасташ а) урок яра тхан. Муьлхачу бахьанца и дIаяьккхина ца хаьа суна. И яра шен чулацамца чIогIа доккха масала долуш, берашна хаза хьехам болуш урок. И дIахьош оха хьоьхура Дагестанан къаьмнашца лело еза юкъаметтигаш, церан Iер-дахар, оьздалла, ламасташ, Iадаташ». 
Нохчийн меттан хьехархо Темиргереева Петимат: - «Нохчийн мотт а, литература а урокашкахь оха берашна еккъа грамматика Iамийна а, произведенеш ешна а ца Iаш, вайн къоман варедайшкахь дуьйна хаза хилла долу гIиллакхаш а Iамадо. Хьехархойн болх, къаьсттина нохчийн меттан хьехархойн, бераш кхетош-кхиорца боьзна бу. Вайна дагадогIу, жимчохь дуьйна, хьехархой дай-нанойх тар а бой хилар-кх вай, олучу дашца, дечу гIуллакхца, кхочуш бечу белхаца цаьрга тар дала а лаьаш. Тахана, хийла го вайна - дешархошна юкъахь дукхах берш, ткъа берриге цхьатерра хуьлийла а ма даций, тхоьгара еккъа урокан пайда эцна ца Iаш, вайн хаза хилла долу гIиллакхаш доьвзуш, къоман Iадаташ а, ламасташ а шайна Iамош, къа хьоьгу цара. Тхан чIогIа самукъа долу, уьш иштта оцу гIуллакхна тидам тIе бахийтина, бала кхочуш, царна и хазахеташ хиларх. Наггахь ойла еш Iа со: яккхийчу гIаланашкахь, кегирхойн хьал мел гала даьллехь а, тхан юьртара тIекхуьуш долу чкъор иштта иэсала, хьекъале мел ду, вайн кхане яйна яц.
Тхан урокашкахь дукха нисло, оха дIасара хьеший а кхойкхе, ткъа церан юкъахь дешархойн дай-наной, хьехархой, культурин белхалой, меттигера бахархой болуш, дIахьо йиллина урокаш, вайн къоман оьздангалла, гIиллакх, Iадаташ, ламасташ а дуьйцуш. Билгалдаккха лаьа, бераша а, хьовсархоша а жигара дакъалоцу ишттачу мероприятешкахь. Вайн дахарехь гIиллакхо дIалоцуш боккха меттиг гойту халкъан барта кхоллараллин произведенеша. Иштта, вайн литературехь а ду кегирхошна пайда эца догIуш дуккха дийцарш, иллеш, туьйранаш иштта дIа кхин а. ТIетоха лаьа - гIиллакх дийцарх а, довзийтарх а ца тоьа, нагахь санна иза лело ма-дезза, кхоччуш, вайн баккхийчара санна лелош дацахь. Наггахь верг а вац вайн гIиллакхех коьрта дерш ца девзаш. Церан юкъахь воккха стаг ларар (оцу юкъа мел догIучуьнца, масала: цунна некъ битар, чоьхьа ваьлча хьалагIаттар, оьшучохь гIо-накъосталла дар иштта дIа кхин а), олучу дашца, дечу гIуллакхца осала ца хилар, нахана хьалха шайн бер цахьестар а, и кара цалацар а, нагахь санна цуьнан дахарна я могашаллина кхерам болуш бехкам бацахь. Дийцича-м дуккха ду уьш. Мухха делахь, массо а бер шайн дегара дикачу агIора масал схьаоьцуш хила деза. Цу тIехь доккха декхар тIедужу хIора а нанна. Мухха делахь, я и болх кхоччуш барамехь беш бацахь, я муьлхха а кхин бахьна долуш, и хаза гIиллакхаш дахарехь лелор гIеллуш ду олий хета де дийне мел дели, ткъа царах цхьадерш-м, мел халахеташ делахь а, дIадовлуш а ду». 
Кхетош-кхиорехула йолучу завуча Идрисова Заремас дийцира ишколехь массо а дешархочуьнца беш болчу балхах лаьцна. Цо билгалдаьккхира, хьалхарчу классера доладелла ишкола чекхъяккхалца, дерриге а бераш шайн дешарца цхьаьна вайн къоман хазна Iамош хилар. - «Хьалха, дуьненахь уьнан бала баржале, оха тхайн дукхах йолу мероприятеш юьртара Оьздаллин ЦIийнахь дIахьора. Уьш цигахь яран бахьна, тхан ишколехь йоккха зал цахилар хилла ца Iаш, тхайн тар ма луо берашна вайн гIиллакх-оьздангалла до
ТIаьхье


взийтар а, берийн ишттачу мероприятешкахь дакъалаца лаам алсам балийтар а, иштта 
дешархойн жимчохь дуьйна оьздаллин белхалошца йовха уьйр кхоллаялитар а ду. Амма, тахана, вайна тIехIоьттина хьал бахьна долуш, йиллина урокаш дIаяхьар кIеззига хуьлу тхан ишколехь. 
Суна айса аьллачунна тIетоха лаьа, хIора шарахь кIоштан а, республикан а оьздаллехула а, ненан маттехула а йолу конкурсашкахь жигара дакъалоцу тхан дешархоша. Дукха хьолахь, лаккхара меттигаш боцуш цкъа а цIа ца баьхкина уьш. ДIа кхаьч-кхаьчначохь, тхан дешархойн а, хьехархойн а хьокъехь бар
каллина дешнаш аьлча тхан самукъа а долу.
Хенан йохаллехь вайн къоманна тIеIитталуш йолу цхьацца халонаш бахьна долуш, вайн оьздангаллина дуккха зенаш хуьлу. Вайн дайша гIиллакх лардар бахьна долуш хьегна къа а, тахана гуш дериг а цхьаьана ца догIу. Церан оьздангаллех вай херадовлар ду, халахеташ делахь а, гушдерг. Цундела, оха ишколехь бераш кхетош-кхиорехь беш болчу белхан коьрта Iалашо, иза тIекхуьу тIаьхье дайшкарчу гIиллакх-оьздангаллин мехаллаш тIехь Iамор ду. И гIуллакх, вайна массарна а хаьа, дай-наноша доьзалехь дIадоло деза, тIаккха оха беш болу болх атта тIелоцу цара. Вай жима долуш вайна а ма хьехна наноша аганан иллийца дIадоладелла, дуьххьара Iемаш болучу маттаца цхьаьна, вайн хаза хилла долу гIиллакх. Вайх хIорамма а, леларца, вистхиларца, дечу гIуллакхца кхоччуш Iалашдахь, иза лаьттар ду вайн къам мел деха».
Директора Абдулкеримова Яхсата бовзийтира шаьшша ишколехь къасттина кхетош-кхиорехь беш болу болх. Цо билгалдаьккхира, ишколехь боцучу аьттоне хьаьжича, вуно баккхий кхиамаш бу тахана дешархойн. - «ЦIа делахь, классаш ца тоъарна бахьна долуш, кхаъа сменехь  доьшуш бу уьш. Цундела тхан тар ца ло кхоччуш, ма-безза болх бан. Амма, и хьал готте, хала дара аьлла ца Iаш, оха дуккха а болх бо дешархошца а, церан дай-наношца а, юьртара кегирхошца а. Оха жигара дакъа лоцу Хасавюьртан кIоштарчу а, ерриге республикан а тайп-тайпана конкурсашкахь. Сих-сиха дацахь а, луларчу Нохчийчохь цхьацца мероприятешкахь дакъалацар а нисло тхан дешархойн а, хьехархойн а. Оха йовха уьйр латтайо цигара оьздаллин белхалошца а, яздархошца а. Тхан юьртахь дIа хьош долучу муьлхха а оьздаллин цхьанакхетарехь кест-кеста хьеший хуьлий, дакъалоцу цара. Тхуна чIогIа мехала хета и гIуллакх, хIунда аьлча, цара кхоччуш, дешархой кхеташ, хаза хьехам бо тIекхуьучу чкъорана. Царах дика, мехала масала хуьлу кегирхошна. Цигахь дуьйцу, хьалха вайн дайшкахь дуьйна нохчашна юкъахь лелаш долу гIиллакх-оьздангалла, Iадаташ, ламасташ. Берийн тидам тIебохуьйту нохчийн мотт ларбаран а, кхиоран а. Ткъа иза доцург а, берашна самукъа хуьлу иштта цхьанакхетарш дIа хьош.
Тхан юьртахь болу бахархой, берриге а нохчий хилар а ду дикаллин цхьа дакъа. ХIунда аьлча, кхечу къомах берш кхузахь бехаш белахьара, тхуна хала хир дара вайн гIиллакх-оьздангалла ларъян а, Iадаташ, ламасташ царна довзийта а. Иштта хилча, оха и болх мел дукха бича а, дешархоша иза тIелоцар дарий а ца хаьа. Схьахетарехь, тхуна ма-дезза-м хир дацара и. Тайп-тайпана къаьмнаш дехачу кхечу ярташкахь вайна гуш ду и чолхе хьал. Цхьанне кепара кхин долчу къаьмнашна дуьхьала ала вуон хIумма а дац сан, амма хIоранне а шайн дайшкахь дуьйна схьадеана дахаран васт ду. Вайн йиш яц цхьа къам оьзда ду, важа дац ала. Шайн къоман гIиллакх лардар ду массеран а декхар. Ткъа мосийтта къам цхьаьна дехачохь и гIуллакх халуо ду.
Оха, ишколехь доцуриг а, цIахь-арахь, юьртара массо а хьехархоша а, оьздаллин белхалоша а, иштта дукхах болу баккхийчу наха а цхьамоггIа болх бо тIекхуьуш долу чкъор кхетош-кхиорехь. 
Тхуна чIогIа мехала хета, оцу гIуллакх тIехь тхаьш беш болу болх. ХIунда аьлча, таханалера кегирхой вайн кхане ю, ткъа иза кхоччуш барамехь ца кхиохь, вайна юьхьаIаьржо хиларна кхерам бу. Цундела бу тхан, дукха хьолахь, ишколехь беш болу болх, берашна дешар хьехаре терра, уьш вайн къоманна хила ма-езза тIаьхье кхиор а. Дукха хьолахь, иза тхан коьрта лазам а хета тхуна.ТIаьххьара, сайн къамел дерзош, суна дIахьедар дан лаьа массо а нохчочуьнга. ХIора денна дуьненан рицкъ лоьхуш, бахамаш вовшахбетташ, хIусамаш югIуш къахьоьгуш ду вай дерриге а. Иза ца дича а ца долу, хIунда аьлча массарна а лаьа хаза ваха а, нахах тарвала а. Амма, диц дан мегар дац, вайн бераш кхоччуш кхиорехь дуккха а болх бан беза. Вайн массеран а коьрта Iалашо хила еза цаьрга нохчийн мотт бийцийтар а, вайн къоман Iадаташ а, ламасташ а царна довзийтар а. И болх вайна юкъахь ледар хилахь, дукха хан ца оьшу, нохчийн къам доха. Ткъа, вайна хууш ду, шайн мотт, оьздалла, истори а йицйина, къам доьхкинчо пусар доцуш дин а духкур ду. Дала Iалаш дойла вай оцу юьхьаIаржонах».Вайна массарна а хаа деза, жимчохь хьехнарг дика тIелоцу бераша. Шуна а хийла хезза хир ду, - «Воккха хилча хуур ду, цкъа хIинци а жима ма ву иза» - олуш. Суна хетарехь и нийса дац, хIунда аьлча синтар жима долуш муьлхха а агIора сатто атта ду. Ткъа и доккха хиллачулла тIаьхьа сатто гIортахь кагдаларна кхерам бу я меттах даккха а ца ло. Иштта хета суна бер Iамор. Жима долуш дуьйна дин, гIиллакх-оьздангалла, Iадаташ, ламасташ, иштта кхин долу цунна дахарехь пайдене хир долу хIума хьехча, пхийттара а даьлла, баккхийчеран дарже даьлча, баккхийчеран доллу декхарш тIе дегча, царах юьхькIам хир бу дай-наношна а, уьш Iамийначу хьехархошна.

Со тешна ву, дукхах йолчу ишколашкахь а хир ду, бераш кхетош-кхиорехь лаккхарчу тIегIанехь деш белхаш. Хьехархоша олург дешархоша тIелацар, церан доьзалехь гIиллакх-оьздангалла Iаморехь хьоьгуш долу къине хьаьжжина хир ду. Дай-наноша шайн чохь дуьйна и болх ледар баккха мегар дац. Шайн доьзалан ирсе кхане хилийта лаахь, ца хеддаш, денна алсам боккхуш болх бан беза цунна тIехь. Иштта кхиийна вайн дай а, церан дай а иштта царал хьалха дIабахнарш а. ХIинццалца, вайна тIекхаччалца лардеш-кхиош схьадеана долу гIиллакх, хецна, тесна, малдина дита йиш яц вайн!
Дукха хьолахь, вайн гIиллакх бусалба динан цхьа а дуьхьалло йолуш ма дац. Цундела, вай бусулба а долуш, нохчийн къомах хиларех Далла хастам беш, кхоччуш барамехь тIекхуьуш долу чкъор ма-дезза Iамош, белхаш дIадахьа деза вай. Суна-м иштта нийса хета. Ткъа шуна, хьоме газетдешархой, муха хета, стенна тIе тидам бахийта беза вай вайн кхане ирсе хилийта?


Автор: Мовсар Баймурадов
Комментарии (0)
Добавить комментарий
Прокомментировать
Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив
ДАГЕСТАНАН БlЕ ШО КХАЧАРНА ЛЕРИНА
Хууш ма-хиллара, Дагестанан массо а гIаланашкахь а, ярташкахь а кху шарахь билгалдоккхуш ду вайн республикин автономи кхоьллина бIе шо кхачар. Цуьнан гурашкахь ерриге а
Культура – къоман бух
Культура – къоман бух
Культура – къоман бух
24.03.21 Культура
Х1ора шарахь мартан 25-чу дийнахь вайн пачхьалкхехь билгалдоккхуш ду культурин белхалочун де. И даздан долийна Россин президентан Путин Владимиран Указаца 2007-чу
Шун муха хета?
Шун муха хета?
Шун муха хета?
25.11.20 Общество
Хууш ма хиллара, Дагестанехь цхьаъ бен дац вайн къоман лазам буьйцуш газет. Вайна массарна девзаш а, дезаш а ду и. Ткъе итт шо хан ю вайн къоман газетан агlонаш т1ехь
Муха ду берийн ловзарш?
Муха ду берийн ловзарш?
Муха ду берийн ловзарш?
19.08.20 Общество
Берийн ловзарш доккха маь1на долуш ду кегийчаьрца бечу кхетош-кхиоран балхахь. Уггаре а хьалха, берашна керла хаамаш хуьлу х1ора ловзарехь, церан кхетам кхуьу, мотт
Мотт мел беха деха къам
Мотт мел беха деха къам
Мотт мел беха деха къам
22.04.20 Общество
Кху деношкахь дуьненахь бехачу массо а нохчаша даздеш ду ненан меттан де. Дуьххьара 2007-чу шарахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо шен омрица т1еч1аг1дира и дезаде











«    Июнь 2021    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
282930 
все шаблоны для dle на сайте dletop.com скачать