Дахаро-м ойланаш гойту... » Нийсо-Дагестан
sitename
Курс валют предоставлен сайтом old.kurs.com.ru
Видео
Свежий номер газеты


Дахаро-м ойланаш гойту...
17.10.2018 443 0 niyso

Дахаро-м ойланаш гойту...

Общество
В закладки
«Саиев  Iумара,  шен  хIора  байт   (стихотворени)  леррина,  йорий—тоьгий,  бустамашца  кхолий,  кечйой  юьллу    дешархочун  кхиэле. Цундела  уьш  къаьсташ  хуьлу  шайн  кIоргачу  чулацамца  а,  къегинчу   васташца  а.  Уггаре  коьртаниг - Саиев  Iумаран,  шен  йозанан  хатI хилар  ду.  Иза  тера  вац    кхечу  поэтех.  Цо поэзаьхь  хаьржинарг  шен     некъ  бу.  Иза  ду  вайна  хазахетарг»!     (Алвади  Шайхиев)       Саиев  Iумар, 1959-чу  шеран  27-чу  июнехь  Нажи—Юртан  кIоштарчу  Мескитахь  вина.  1977-чу  шарахь  Гуьмсера  №-4  йолу  юккъера  школа  чекхъяьккхина.   ГIишлошъяран  урхаллашкахь  а,  тIаьхьо   вайн  Республикин  Гуманитарни  институтехь  а  белхаш  а  беш,  1988—94шерашкахь  Iумара  доьшу  (заочно)  Нохч—ГIалгIайн  пачхьалкхан  Университетан  филологин  факультетехь.  Ткъа  1976-шарахь  дуьйна,  Iумаран   литературин    дахарца  тасаделла  гергарло,  тIаьхь-тIаьхьа  марсадалар  бен,  гIелцалуш,  схьадогIу. Карарчу  хенахь,  кхиъна  ваьлла  Россин  тоьллачу  яздархойн  могIарехь  а,   Россин Федерацин  яздархойн  Союзан  декъашхо  а  ву  Cаиев  Iумар.              
ХIаъ…,  Шайхиев  Iалвадис,  кхоччуш,  сема  иэс  даьккхина  хилла  Саиев  Iумаран  ойланийн  а,  кхоллараллин  а  дахарх.  Вуьшта  а,  кхоллараллин  тIегIане  даьллачу  дашна  лехаме  волчу  Iалвадис--иштта  говза,  хаза,  лаккхара  мах  лаа  ца  хадийна  Iумаран  дешан  говзаллах  лаьцна.  Шен  къоман  дахарца  товш  а,  догIуш  а   долу  васташца  цхьаьна,  халкъалахь  емал  хилла  дуьсуш  дерш  а  тIаьхь  (исбаьхьаллин  агIо а,  забаран  амал а,  адаман,  я  дахаран  васте  хьаьжжина,  ламанан  наха къамелехь   боккху  пхьа а)* дика  девзина  Iумарна. Цундела,  вайн  Iиер—дахаран  хатI  мел  хийцадаларх  а,  Iумаран  кхоллараллин  иэсера  байташ  а,  говзааларш  а,  дахаран  масалш  а  шен  маьIналла  довр  доцу  хьашт  долуш  хета  суна. Иза  оьшу  вайна  санна,  вайн  тIекхуьучу  тIаьхьенна  а.  Вай  дог  дилла  ца  деза  вайн  тIаьхье  телевизорийн  а,  телефонийн  а   кара  а  яхана,  къоман  хотIах  а  йоьхна,  син-кхетамна  хийцаелла,  йовр  ю  бохучух.  Уьш  а  кIордор  ю.  Цаьрца  доллу  зуламенаггий,  пайденаггий  девзина  даьлча  (вай   цаьрца  болх  беш,  къахьегахь),  сакхтедерг  царах  дIакъаьстар  ду.  Ткъа  исбаьхьаллин  дош  халкъаца  даха  дезаш,  дан  йиш  йоцуш  дерг  ду.  Цундела  оьшу  вайна  IумаргIар,  IалвадигIар,  ШахIидар,  Хьалимар,  Хьусайнар, и.кх.б.   Вайн  Iер--дахар  хенаца  мел хийцадаларх  а,  иштта  оьшу  вайна,  вайн дIакхелхинчу  яздархойн  кхоллараллийца  цахердалар  а.                               
 Iумаран  тоьллачех  цхьаъ  ю,  цуьнан  2010-чу  шарахь  араяьлла  «Дагара  дийцахьа,  Нхчийчоь»,--алла  йолу  байтин  гулар.  И  гулар  яра,  со  Iумарах  дош  ала  марсаваьккхинарг  а.
Дийцахьа,  Нохчийчоь,     
Ахь  суна  дагара,                                                                                                                                            
Хьо  хIокху  бохамах                                                                                                                                    
Яла  ца  мегара?                                                                                                                                               
Мел  чIогIа  самукъне                                                                                                                                         
Яра  хьо  селхана,                                                                                                                                                
Тахана-м  хета  хьо                                                                                                                                 
 Садаьлла,  телхина. 
 Шен  махкана  тIехIоьттина  доьхна  хьал,  нахаран  хьонхало*  тоьду  урд  санна,  еттачу  бомбанаша  тIе—кIел  кхуьйсу  гIишлош,  хIусамаш,  дIадерзо  ца  ларош  денна  хIуьтту  тезеташ,  доьхна—даьржина  лела  адамаш…  И  дерриге  дагна  Iеткъар,  тIеман  къизалла,   адмийн--адамаллиний, акхараллиний юккъехь  цхьа  ге  хиллал  а  ца  хиллачу  бараман  юкъана  инзарваьлла  поэт. Адам,  ГIир-экханал  а  къиза  хилар  ца  лов  цо.  Шен  поэзин  маттахь,  тIеман  къизалла,  ша  ма—ярра  гайта  карх  даьлла  Iумаран:
Со-м  ца  кхета,                                                                                                                                                    
Аса  хIара  муха  лов.                                                                                                                         
Дийнахь—буса  Iожалла                                                                                                                             
Ю  детташ  ков.                                                                                                                                                      
Ас  сатуьйсу                                                                                                                                                     
Нехан  болчу  машаре,                                                                                                                     
Нохчийчохь  барт  хила,                                                                                                                   
Вовшех  дашаре.
Со—м  ца  кхета,                                                                                                                                              
Аса  хIара  муха  лов.                                                                                                                       
Холчувохуш  карзахъюьйлу                                                                                                                
Даг  тIехь  чов.                                                                                                                                     
 Мича яха                                                                                                                   
Хьо  сан  мехкан  хазалла?                                                                                                                    
Я  ю  теша  Даймохк                                                                               
 Лелларг  азалла?                          
Саиев  Iумаран  поэзин  тематика  хьалдолуш  а,  шуьйра  а  ю:  дуьненан  дахарх,  безамах,  тешамах,  стогаллех,  комаьршаллех,  лаьцна,  дуьззина  говза,  тIаьхьенашна  дуьсундолу  дош  аьлла  цо:                                                               
Дуьне  дуьйхи  Iанадахна,                                                                                                                         
 Суна  хьалха  даьржина.                                                                                                                
Дог деттало,  дала  дахана,                                                                                                                                    
ТIам  бойначу  аьрзунах.          
Шийла  цхьалла  тIулгах  язъелла                                                                                                            
  ГIуда  хилла   хьерча  сох.                                                                                          
ХIара  дахар  хаъал  тазделла,                                                                                                                           
Чам  ца  хууш  лела  со.
Оцу  байтан  чулацаме  могIанаш  дешча,  байт  йоьшучунна,  хIоранна  а  хетало—иза  илланчо,  хьох  а,  хьан  дахаран  цхьана  кийсиках а  лаьцна, хьан  дагара  хууш  санна  язйина.  Ткъа  мила  хир  ву  вайх,  дуьххьарлерчу  безамо  латийначу  цIаро  вагонза  а, бIарзванза  а?  Ша  Iаьвшинарг  хила  а  тарло  Iумарс  йозане  даьккхинарг.  Амма,  лирически  хотIан  мукъам  (жанр)  дика  бевзачо  а  бен  яздийр  дац  дош  иштта  говза:
Ахь  боху  гергарло                                          
 Ахь  боху,  еха  хьо,                                                                                                                                                                                                        
Вайн  хер  ца  делла,                                         
Сан  цхьаннан  дуьхьа                                                                                               
ЙогIур  яц,                                                  
Багабеш                                                                             
Юкъ  херъеш,  гатто.                                     
Безаман  кхерч  хьайн.                                                                           
Ткъа  соьгам  сийсара                            
Ткъа  тIаккха,  алал  ахь,                                                                        
Седарчийн  къеллехь                                 
Стенна  го  юьхь  тIехь                                                                    
Кхин  эли                                                     
Хьан  гIайгIа,                                                                                      
Стигларчу  батто.                                   
Кхоларан  мерцхалг?  
Иштта  дукха  ю  цуьнан  Iаламаххий,  дуьненан  дахарххий,  Iар-вахарххий  лаьцна,    Абузар  Айдамировссий  (Дала  геч  дойла  цунна),ШахIид  Рашидовссий,  иштта  кхечу  гIарбевллачу  яздархоший  лаккхара  мах  хадийна  байтийн  гуларш:  «Синтем  байна  мохк»,  «Iаьнан  буьйса»,  «Лаьмнашкахь  буьйса»,  «БIаьсте»,  «Iаьнан  чиллахь» и.дI.кх. Iаламций,  адамашций  вазавелла  ца  Iаш, цаьрца  уллора  гергарло  долуш,  шен  мохк  а,  мехкан  гIиллакхаш  а,  мехка—Iалам   а  дезаш  поэт  иза  хилар  гойту  цуьнан  байташа.     Iумаран  кхоллараллин  белхан  цхьа  дакъа  ду,  цуьнан  кху  шарахь  зорбане  яьлла  «Ойланийн  дуьне»,--аьлла йолу говзааларийн  гулар  (афоризмы, летучие  фразы)*.  Iумара  ша  зийначу  масалш  тIехь,  шен  ойланца,  шен  иэсан  бухтIехь  язйина,  шен   афоризмаш  а  ю  гуларан  чулацамехь.  Цуьнан  афоризмийн  гулар  юх—юха  а  еша  дог  доуьйташ  ю.  Iумара,  ша  воьвзачарна,  ша  кхин  а  дика  вовзийти  оцу  гуларца.  Дика  байтанча  иза  хилар-м  гуш  дара.  Амма,  хьанна  моттара  цо  кху  вайн  дахаран    хьаьддий,  еддий  йоьду  урх—аьрха  зама  иштта  кIорггерчу  ойланца  зиний  а,  тергалйой  а?    Вайн  хийцалучу  дахарца  йогIуш,  вайна  керла  «говзааларш»  оьшу,  шен  меттахь  йолу  забар  а  оьшу,  юкъаралла  тоян  барта масалш  а  оьшу.  Цара  юкъараллина  беш  болу  тIеIаткъаман  доза  дан  а  дац.  Стагана шен  меттиг  йовзуьйту,  адамийн  сакхталлаш  чIанайоху, диканиг  сийлаллийца  даздо,  вониг  сийсазаллийца  емалдо,  эхь-бехках  ларвала  некъ  хьоьху,  хьарам—хьанал  дерг  довзуьйту,  хьан  меттан  а,  дешан  а  эшаре  терра,  кхечу  къаьмнашна, хьан  къоман—иэсан,  хьежамийн,  ойланийн  къилба  а,  цуьнан  юкъарчу  кхетаман  терзанан  барам  а  боьвза.   Саиев  Iумаран  кхолларалла  евзинчунна,  цунах  лаьцна  дийца  кIордор  а  дацара.  Амма,  цхьа  барам  боцуш,  цхьа  а  болх  ца  хуьлу.   Иштта,  сайн  дош  дерзош,  Саиев  Iумарин   санна  говза  ца  нислахь  а,  жимочу  байтан  дешнашца  дерзо    лаьара  суна.   Кхиамашца  кхин  а  сов  вийла,   Дала  аьтту  а,  могашалла  а  лойла  хьуна  Iумар.  Хаза  дош—хаза  ду-кх,  мел  дийца а… 

 Дийцахьа Нохчийчоь…

           (САИЕВ  IУМАРЕ:  «ДАГАРА  ДИЙЦАХЬА 
 НОХЧИЙЧОЬ»  ГУЛАР  йоьшуш  кхоллаелла  ойла)

Йилбазан  сардамо стешха  чIир  лаьцна,                                                                                                 
Юха  а,  тилийна  нохчочун  собар.                                                                                    
ЦIер-мохо,  цIаьххьана,  махка тIом  беъна,                                                                                               
Даржийна,  дохадеш-- машарен  дахар…                                                                                             
Декъазчу  хIусмашка  баланаш  биссина,                                                                                                  
Вон  деъна,  тIедоьжча  хIусамийх   довлар -                                     
Цхьа синтем бар-кха биснариг вайна,                                 
Дагара  дийца--НОХЧИЙЧОЬ  хилар…                                                                                                    
Дардинчу  дегнашна - дуьне  дазделла,                                                                                                   
Даларан - дисаран а,  доза  дацделла,                                                                                                                
Дарц—хилла,  диллана детташ  даш  ду.                                                                                  
Дахарх  дог  диллина,  доьналлех  довла                                                                                                     
Ца  дуьтуш.  
Духа  а,   денйина  ойла,                                          
Догдоьлхуш,   вайгара,  байбина  бала--                                                                                             
Дагара дийцинарг -  НОХЧИЙЧОЬ  ю!
                              
(Яхъя  Инуркаев) 

 *Пхьа—кхузахь масална,  говза  далийна  дош   *Афоризм—доцца,  амма  говза, хаза,  шен меттахь,  къоман  маттаца  даха  дуьсуш,  кхачо  йоллучу  маьIнехь  аьлла дош.     *Хьонхал—пхатоьда (лемех)                    
Инуркъин  Юнусан  Яхья.  Замай—Юрт.

Автор:
Комментарии (0)
Добавить комментарий
Прокомментировать
Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив
Меценаты оказывают помощь в ремонте общеобразовательных учреждений Махачкалы по проекту «100 школ»
41 школа Махачкалы вошла в программу «100 школ». Проект, инициированный Главой Дагестана Владимиром Васильевым, реализуется в целях повышения условий и качества
30-гIа октябрь – политически таIзарех хIаллакьхиллачеран иэсан де
Оцу дийнахь массанхьа д1аг1о политически та1зарша х1аллакьбинчу нахана лерина акцеш, иэсан мероприятеш. Ткъа Россехь уьш д1аг1о, 1991-чу шарахь дуьйна 30 октябрехь. И
В Махачкале прошла XI школа молодых ученых по возобновляемой энергетике
В Институте проблем геотермии Дагестанского научного центра Российской Академии наук (ИПГ ДНЦ РАН) прошла XI Школа молодых ученых им. чл.-корр. РАН Э.Э. Шпильрайна











«    Август 2020    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31 
все шаблоны для dle на сайте dletop.com скачать