Нигат—халкъана йовхо луш вахар… » Нийсо-Дагестан
sitename
Курс валют предоставлен сайтом old.kurs.com.ru
Видео
Свежий номер газеты


Нигат—халкъана  йовхо  луш  вахар…
31.10.2018 407 0 niyso

Нигат—халкъана йовхо луш вахар…

Общество
В закладки
Ас  муха  тоьгур  дац  вайнехан  илли   Дашочу  кочарна  тIе,                                                                                                Пхенашкахь  нохчочун  цIий кхехкаш  хилча,                                                                                   
Даймахко  воI  вича  шен? Ас  муха  кхуллур  дац  алунан  илли                                                                                                            
Хьох  лаьцна,  сан  Нохчийчоь,                                                                                                          
 Дахарна  со  векал  винарг  хьо  хилча?.                                                                                             
Кхин  назма  алалац  соь.
Ас  муха  ловр  яра  стигланаш  нехан,                                                                                                      
Ло—ткъорше  и  буьйсанаш,                                                                                                                     
Тийначу  упхи  кIел  сайн  синтем  Iехо                                                                                                  
хузахь  бен  ца  лиъча  каш?                                                                                                                               


(Iалвади  Шайхиев)


Iалвади  Шайхиев…  ХIаъ.  Сан  лераме  юртахо…  Хьо  вара  хьайн  мехкан  а,  къоман  а,  юртан  а  чохь  са  доллуш.  Дала,  говзачу  дешан  похIма  деллера  хьуна…  Дала    хазачу  дешан  къелла  а  ца  еллера…  Айхьа  лерина  доруш  тегначу  иллешца,  и  Дала  хьайна  делла  ниIмат   вайн  дахаре  а  доккхура  ахьа. Хьайн  махкана цатам  баьлча  синтем  бовра.  Цунна  там  хилча—векхалора…  Шайн  юрт,  пхьоьха,  адамалла,  гергош,  къомо  шен  дахарехь  чаьмзий  а,  мерзий  а  дина  некъаш,  дайн  кешнийн  охIланаш—уьш  дерриг  деза  хета  а,  шайн  хазчу  Ненан  маттахь,  царна  алунах  догу  иллеш  кхолла  ДАХАРО   векал  бинчу  нохчийн  кIентийн  могIарехь  хьо  хилар - тхо  тешна  а  дуьтуш,  Бакъ  дуьненан  синтеме  вирзи-кх  хьо  тахана… Дала  гечдойла  хьуна…!   Дала  ялсаманан  охIла  войла  хьо…!  Дала  шен  собар  а,  собарца  ял  а  лойла-кх  хьо  волчарна  а. Халкъана,  хазчу  дашца  йовхо  луш  ваха  а,  вага  а,  къона  волуш,  аганан  илли  алар  Нене  а  доьхуш,  ахь  дина  нигат  къобал  хилла-кх  хьан…  Тхан  дегнашкахь  хьо  вехар  ву…  Ахь  дахарехь  бинчу  некъан,  тешам  боллуш  лар  йисна  хьуна…


- Гой  хьуна,  беза  мохь  белшаш  тIе  билли,                                                                                            
Нигат  ду  халкъана  йовхо  луш  вага.                                                                                                                
Алахьа,  Нана,  сан  аганан  илли,                                                                                                       
Iамавеш  дош  деган  чарха  тIехь  ага.
Тешалахь:  валлалц  со  набарна  Iилла,                                                                                                              
Кийча  ву  сахиллалц  ладегIа  хьоьга.                                                                                                   
Алахьа,  Нана,  сан  аганан  илли,                                                                                                          
Шерашца,  цIийх  дIауьйш,  и  дагах  доьлла.


(Iалвадин  «-Алахьа, Нана, сан аганан илли» байтан тIера могIанаш).                             


Замай—Юртара  Хасмохьмадан  Iалвади,  нохчий  бохийначу  шерашкахь,  ГIиргIазойн  махкахь  ваьллера  дуьненчу (1947ш).  Бераллин,  дукха-х  долу  шераш  хийрачу  махкахь  дисинчарах  вара  Iалвади.  Вай  цигахь  долуш  воккханиг  а,  жиманиг  а  Кавказе  сатуьйсуш, маттара  Нохчийчоь  охьа  ца  юьллуш,  цуьнан  хазаллий,  йозаллий  юьйцуш  хуьлура.  Инзаре  хаза,  говзачу  туьйранчаша- туьйранах  кхелина,  Iилманан  дайша--ялсаманах  тарйина,  илланчийн  аьзнаша—эшаршца  йийцина,  тхан  кегийчу  дегнаш  чу  тарйинера  хIар  Нана—Нохчийчоь  а,  Кавказ  а.  Иштта,  ша  валлалц-иза  шен  дагчу  тарйинчарах  вара  Iалвади  а.  Амма,  Iалвадина  Дала  цхьа  совгIат  динера:   хазачу  маттахь,  говзачу  маьIнийца декачу  иллин барамехь,  шен  дагчу  тарделларг  йозане  даккха  похIма  деллера  цунна  Дала.  Иштта,  Дала  шена  делла  и  похIмалла  эрна  ца  дайна  вайн  яздархочун.  Цунна,  белхан накътосташа  динчу  тоьшаллаша  а,  поэзин  маттахь,  цуьнан  арайийлинчу  байтин  гуларша  а  шерра  схьагойту  иза:                                                      


«Сайн  мехкан  сийлахьа  илланча             
 Декор  ду  иллеш  а  башханаш,                                                                                            
Хир  воций  хиъча,                                     
Со  кхета,  кхана.                                                                                           
Ас  хIунда  яздо  диллина                                
Нислур  ду  сайнчара  там  ца  беш,-                                       
ХIора  дош  цIийца?                                       
Иштта  ду  дахар.
Со  хIунда  воьлу  Iуьйранна,                                   
Делахь а  яздо  ас  диллина-                                                                                                                                                                       
И  екхна  еъча                                                                
Со-м  ваций  къорам.                                                                                                                                                                          
Кхана  со  дIакъастар  уьйрашха                    
Некъ  баккха  сайн  деган  иллина,                                                                                    
Сайн  даго  хьехча.                                                       
Ирбина  къолам!
Ас  синтем  ца  лехна  дахарехь, -                 
Некъо  дIавоьху.                                                                                                                                                     
Къар  ца  луш—иза  ду  амалехь—                                                                                                         
Сайн  хьаьркаш  лоьху.  


 (I. Шайхиев)                                                                                                                                         
Шен  Iар—вахар  гIалахь  хиллехь  а,  Iалвадина  дика  девзара  юртара  хьал  а,  мехкан  Iалам  а,  лаьмнийн  дахар  а.  Iаламат  исбаьхьчу  дешнийн  васташца  дахаран  а,  Iаламан  а  сурт  кхолла  хаар,  я иэс  кхачар—иза  шен  махке  а,  мехкан  адамашка  а   болу йист  йоцу  безам  хилар  дара  Iалвадин.  Оцу  дуьненан  lаламаташца  (шен  байташкахь)  хилла  ца  Iаш,  дахарехь  адамашций  а  вара  Iалвади  кIеда-мерза,  аьхна  къамел  долуш.  Нохчочун  Нанас  шен  деган къинхетаме  комаьршалла  а  еллера  Iалвадина,  дайн  яхь  а  ехара  амалца.  Цул  сов,  поэзин  новкъа вала кога  вулучу  хенахь  (1961ш),  дикчу  хьехамчашца  уьйр-герго  а  язаелира   цуьнан  (Гайтемиров  Висарсолта,  Айдамиров  Абузар,  М-Салахь  Гадаев).  Поэзин  новкъахь  кхиамаш  хиларца  билгал  а  велира.  Халкъан  кхоллалараллин  новкъа  когавахана  а  валале,  нохчийн  баккхийчу  поэташа  къобал  бира  Iалвадис  юхьарлаьцна  некъ,  тайра  цуьнан  дуьххьарлерчу  байтин  йозанаш  а.  15—16  шо  бен  дацара  Iалвадин,  иза  Нохч—ГIалгIайн  АССР-н  яздархойн  Союзо  шайн  яздархойн  семинарашка  дIакхойкхуш.  Поэзин  шовкъан  дахаро  бахчийначу,  тоьллачу  яздархойн  могIарехь  бара  хIетахь   М.Мамакаев,  М.Сулаев,  А.Сулейманов,Хь.Сатуев,  Х-М.Эдилов,  Р.Ахматова. и.дI.кх. а.    Шен  къоналлийца  ма—воддара  царна  юкъа  а  вахара,  юьхь-кIайн чекх  а  велира.                                     
Дуьххьарлера  байт,  шен  дейтта  шо  долуш  зорбане  яьллера  Iалвадин.  Шен  поэзица  гергарло  тасадалар  иштта  дуьйцура  цо:
 «Замай—Юртахь,  школан  директор  Гайтемиров  Висарсолта  вара  нохчийн  мотт  хьоьхуш.   Цкъа  цо  уроке  еара  1956-чу  шарахь  Фрунзе—гIалахь  арахецна  нохчийн  къоначу  поэтийн  стихийн  жима  гулар.  Цуьнан  цIе  «Къоначийн  аьзнаш»  яра.  Цу  тIехь  яра  Висарсолтас  тхуна  гайтина  цуьнан  шен  стихотворенеш  а.  Хьанна  хаьа,  оцу  хиламо  лаам  кхоьллина  хир  бу—кх  сан  поэт  хила.  Амма  билггал  бакъдерг  хIара  ду:  хIетахь  дуьйна  нохчийн  моттий,  литературий  Iаморна  тIеерзийра  ас  сайн  ерриге  дог-ойла.  Цул  тIаьхьа  цхьа  шо  дIадаьлча,  айса  кхоьллина  могIанаш  гайтира  ас  Висарсолтина.  Со  цец  а  воккхуш,  дика  мах  хадийра  церан  сан  хьехархочо».  
Висарсолта,  ша  байташ  а,  дийцарш  а  яздеш  вара.  Цу  заманчохь  дуьйна  а  нохчийн  мотт,  къаьсттина  нохчийн  грамматика  ша  кхоьллича  санна  дика  хууш  хьехархо  а  вара.  Iалвадин  поэзица  йолчу  дог-ойланах  кхетта  хилла  Висарсолта  а,  тIаьхьо  Мескита   школе  иза  деша  вахча Айдамиров  Абузар  а,  кехаташца  иза  вевзинчу  Гадаев  Мохьмад—Салахьна  а.  Шен  хенахь:  «Хин  йолу  зIийдиг  ю  иза.  Iалвадех  дог-йовха  ву  ша»,- аьллера  Гадаевс  цунна.  Яздархойн  Союзехь  болх  беш  волчу  хенахь,  Абузарца  кест-кеста  нислора  Iалвадин  тIеттIа  кхачар.  Шен  хьехамчина  хала  киртикаш  тIеIиттаеллачу  шерашкахь,  цунна  тешамен  накъост  а  хилла,  доьналлийца  чекхвелира  Iалвади.  Иштта,  «Орга—альманах»  тIера  дуьйна—СССР-н  дуккха  а  областерчу  журналийн  а,  газетийн  а  агIонашкахь  зорбане  йовлура  къоначу  поэтан  байташ.  Цул  сов  Европерчу  а,  Азин  а  (Ингалсан,  французин,  немцойн,  японхойн)  къаьмнийн  меттанашкахь  а  арайийлира.  Эшарийн  иллешка  а  евлира  цуьнан  дуккха  а  байташ.  Цхьана  а  заманчохь  шен  маьIнера  даьлла,  довр  доцуш  илли  ду  Iалвадин  дешнашца  олуш  долу  «Нана  ю  кховдош  ерг  лаьтте»  боху  илли.  Хийла  къонахчун  бIаьргех  хи  додура  и  илли  хезча.  
Иштта,  Iалвади  вуьззина  поэзин  илланча  вара  вайн  замано,  дIадаханчу  бIешеран  90-чу  шерашкахь  ха  хорцуш  еанчу  хенахь.  Уггаре  а  хала  еара  иза  кхоллараллин  интеллигенцина.  Сецнера  дахар.  Iожаллин  мулкалмовт  даьржинера  декъазчу  Нохчийчу.  Отура  ярташ, гIаланаш.  ХIетахь  шен  махкаца  дага  вуьйлуш  кхоллаеллера  Iалвадин   «Нохчийчоь» цIе  йолу  байт:


Ламазаш  ас  кIезиг  дира-те  хьуна?           
ТIом  кхехка. 
Чхьагбуьйлу иза де-дийне                                                                       
ДоIанаш  хьурмате  хиланц-те  хьуна?               
Азаллехь дуьйна а хьо-м тIамо зийна.                                                                                        
Я  бIаьрхиш  ца  тоьи,  къурдаш  ца  тоь—        
ХIинца а цо зоь хьо. Хьан кIентий зоь--                                                                                    
ХIун  сардам  баха  хьох,  сан  Нохчийчоь?       
БIаьрхил  а  язъелла  тхуна  тхайн  Iуьйреш,       
Овкъаршна юкъара даим денъелла,                                                                            
Балано  са  сендой  тIекхочу  суьйреш.              
Кхоьллинчо лензалла хьуна елла.                                                                              
Тезеташ—массанхьа.  Белхарш  ца  тоь—            
Ян йиш яц, я йовр яц доцуш хьо доь,                                                                                             
ХIун  сардам  баха  хьох,  сан  Нохчийчоь?         
 
 (I.Шайхиев)


ТIамо  сацийнера  дерриге  а.  ХIаллакьхиллера  яздархойн  цIера  архиваш  а,  дуьне  ганза  хилла  йолу  керла,  мехала  байташ  а.  И  дерриге  лан  онда  ницкъ  оьшура.  Ткъа  адаман  ницкъ бух  боцу  хIорд  ма  бац.  Цуьнан  а  ма  ду  шен  доза.   Кхолларалин  (творчески)  дахарца  шайн  похIмалла  доьзначеран  дегнашна  йина  чевнаш,  къаьсттина  дера  яра.  И  зама  ца  лайна,  царах хийла  кIант  хеназа  а  кхелхира,  хийла  кIант  цамгаро  а  лецира.  Иштта,  оцу  халчу  шераша,  Iалвадин  могшалла  а  ца  кхоийра…  


Йо,  Дела,  ниIмато  ларво  со  Хьан,                                                                                                               
Ас  Хьуна  хастам  бо  даим.                                                                                                                                      
Ахь  цунах  ваккхахь  а  мацца  а  цкъа,                                                                                                                  
ТIаккха  а  Хьуна  бу  хастам!                                                                                                             


(I.Шайхиев)


ТIаьхьарчу  шерашкахь  Замай-Юртарчу  ишколехь  дешархошца  цхьаьнакхетарш  хуьлура  тхан.  Ишколехь  дезде  хуьлий  дIадоьдура  тхан  и  веана  де.   Ша  а  вара  Iалвади   юртахошца  самукъадолуш. Шен  дуьххьарлерачу  хьехамчех  Гайтемиров  Висарсолтех  лаьцна  дийца  лууш  хуьлура  иза  тхоьца.  Замай—Юртарчу  юкъардешаран  ишколна  Висарсолтин  цIе  тиллича,  аса, кхаъ  боккхуш,  тилпо  тоьхнера  цуьнга.  Доза  доцуш  хазахеттера  Iалвадина  и  хилам:  «Яхья,  дахарехь  наггахь  бен  хуьлуш  доцу  хазахетар  хили-кх  шена  тахана.  Сийсара  дуьйна  а,  даго  цхьа  диканиг  хьоьхуш  ма  вара  со.  Дела  реза  хуьлда  хьуна,  со  дага  а  веъна  и  соьга  хаийтина», - бохуш,   хазахетар  тIехдаьлла,  аз  а дегаш  дуьхьал  веара  иза.  Къаьсттина  самукъа  долура  Iалвадин,  юртарчу  баккхийн  нехан  забарех  лаьцна  хилларш  оха  дуьйцуш.  Байташкахь  шен  юьртан  дахаран  сурт  иштта  гора  Iалвадина:


Юьртахь  ву  со—Замай-Юьртахь.                                                                                                           
 Кхузахь  дерриг  башха  ду.                                                                                                                    
Хьовсал,  маьлхаш  догу  уьрдахь,                                                                                                                 
БIаьннаш  маьлхаш  догуш  ду.
ПетIаматаш  техка  зевне,                                                                                                                                  
Цара  мархьарчаво.                                                                                                                                      
…Хьоме  юрт,  хьох  ваьлла,  хене                                                                                                                   
 ГIалахь  муха  воллу  со?                                                                                                                                               


(I.Шайхиев)


Хала  ду  ишттачу  юртахочух  къаста  а.  Кхин  а  хала  ду  стеган  валар-доьзална,  йиш-вешина,  иза  волчу  нахана.  Дала  собар  лойла-кх  царна,  массарна  а.  Оьшуш  а,  дика  стаг  а  вар-кх  Iалвади.  Дала  геч  дойла  цунна…


Автор: Инуркаев Яхья
Комментарии (0)
Добавить комментарий
Прокомментировать
Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив
30-гIа октябрь – политически таIзарех хIаллакьхиллачеран иэсан де
Оцу дийнахь массанхьа д1аг1о политически та1зарша х1аллакьбинчу нахана лерина акцеш, иэсан мероприятеш. Ткъа Россехь уьш д1аг1о, 1991-чу шарахь дуьйна 30 октябрехь. И
Дахаро-м ойланаш гойту...
«Саиев Iумара, шен хIора байт (стихотворени) леррина, йорий—тоьгий, бустамашца кхолий, кечйой юьллу дешархочун кхиэле. Цундела уьш къаьсташ хуьлу шайн кIоргачу чулацамца











«    Июль 2020    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031 
все шаблоны для dle на сайте dletop.com скачать