Iеламнехан васт » Нийсо-Дагестан
sitename
Курс валют предоставлен сайтом old.kurs.com.ru
Видео
Свежий номер газеты


Iеламнехан васт
08.07.2020 59 0 niyso

Iеламнехан васт

Общество
В закладки
Нохчийн яздархойн зорбанехь араевллачу произведенешлахь, суна хетарехь, ас ешаза цхьа а хир яц. Цундела айса дуьйцург сайн хьекъалехь а, кхетамехь а цхьа бух болуш ду моьтту суна.Х1инццалц вай йийцаре йора литературехь интернациональни, патриотически, Даймехкан, безаман, иштта кхийолу а теманаш. Девзара коммунистийн, кулакийн, къечеран, хьолахойн, иштта кхечеран а васташ. Амма литературин критикехь бакъдолчу т1ехь билгалдаьккхина дацара 1еламстеган васт. Молла, динан хьехамча вуьйцура шен уггар ямартчу  г1уллакхашца. Хеталора, ванах, ма тамашийна х1ума ду-кх оццул болчу молланех иттех ваьлла а хьанала вехаш стаг цавалар аьлла. Нохчийн литературехь суна бакъ-молланийн шиъ васт бен ца девза. Айдамиров Абузаран «Еха буьйсанаш» роман ешначун даг чу дуьжуш ду Маккхал-моллин васт. Мискачеран молла, хьекъале, собаре, майра гермачигхойн Маккхал…шен дас а, вежарша а, юьртахоша а санна, шен дерриге а дахар халкъан маршонехьа къийсарна д1аделла волу Маккхал веза ца лойла дац ешархочунна. И васт кхоллараллехь боккха кхиам хилла Айдамиров Абузаран.
Шолг1аниг ду Ахмадов Мусан «Лаьтта т1ехь лаьмнаш а х1иттош» ц1е йолчу повестан турпалхочун Ибрах1им-хьаьжин васт. Ошаев Халида шен «Алун шераш» романехь хьахаво Ибрах1им-хьаьжа. Амма, вайна массарна а хууш долчу бахьанашна, цо и васт кхоччуш схьа ца диллина. Зударий, бераш йогуш йолчу юьртара ара ма даха олу Ибраьх1им-хьаьжас, юрт ларъеш берш доггах латийтархьама. Циггахь т1етуху Ошаевс х1ара дешнаш: «Салташа юрт яьккхича, цара тало мегаш дикка хьал-бахам бара моллин». Иштта цхьацца х1ума моллина 1уттуш ца хиллехь, и роман а ешархошна т1екхочуьйтур  яцара цензуро, обкоман б1аьрг-лерг сема дара х1етахь. Ма-дарра дерриг схьацаалар Ошаев Халидан бехк болуш х1ума дацара.
Ахмадов Мусан кхиам хилла Ибраьх1им-хьаьжин васт бакъдолчунна т1ехь гайтарехь. Моллин дог 1ийжа, лозу оцу т1амехь беллачарна. Ша бакъволу 1еламча, молла хиларе терра, цунна ша жоьпалле хета оцу буьрсачу тасадаларехь  хиллачу х1ора 1ожаллина, х1ора чевнна, х1ора ден, ненан, вешин, йишин, беран доьхначу дагна. Юьртахоша лардийриг шайн сий, маршо, оьздангалла ю, ткъа царна коьртехь лаьтта Ибраьх1им-хьаьжа. Ирча сурт х1утту цунна хьалха т1ом д1абирзинчул т1аьхьа – уьш т1еман къиза лараш ю. Циггахь дагадог1у моллина ц1ергахойн баьччех Ц1урех лаьцна долу шира дийцар, шен дерриге а тайпа х1аллакьхиллалц мостаг1ех  летта волчу. Цара лардийриг а хилла-кх шайн сий а, маршо а. Беллачарах къахетар ду Ибраьх1им-хьаьжин дог лазориг, амма цунна хаьа, х1ара дийна бисинарш а кийча  бу шаьш кхачадаллалц мостаг1ех лета.
Маккхал-молла а, Ибраьх1им-хьаьжа а ву-кх вайн литературехь бакъ 1еламча – веккъа и шиъ.
Нохчийн къоман литературехь дуьйцу оццу къоман идейни куьйгалхой хилла болчу  1еламчех лаьцна акха мел дерг.
Халкъо шен маршо ларъеш айбинчу х1ора г1аттаман коьртехь лаьттарш даим 1еламнах хилла. К1орггера 1илма долуш, хьекъална шел а лакхахь болуш ца хиллехь, халкъо уьш шайн баьччанаш хоржур а бацара. Шайх-Мансуран заманахь, цуьнан хьехамаш бахьанехь, адамаша куьг тухуш ца хилла хьарамчух, адамехь коьртаниг оьздангалла лоруш хилла (иштта яздина оьрсийн сийлахьчу  яздархочо Л. Толстойс а). Шайн маршо ларъян г1азотна юкъ йоьхкуш летта вайн турпала дай. Халкъан иэсехь а, кхетамехь а деха имам  Шемалан, Кунта-хьаьжин, Ташу-хьаьжин, кхиболчу 1еламчийн васташ.
К1орггера 1илма девзина, Дала шайна къайле елла болу шайн динан хьехамчаш ма-хиллара бен хила йиш яц халкъ а. Ткъа цхьаболчу вайн яздархоша дийцарехь, цара халкъ 1ехош, боданехь даллош, 1азапехь латтийна.
С. Бадуевн «Пет1амат»  ц1е йолчу повестехь уггаре  тешамениг шайн юьртан къеда хета Дудина. Ша лоцуш, цо шен йо1 цуьнга д1ало, ткъа уггар ц1ена хеташ волчу моллас Пет1аматна т1ехь кхоьллинарг а вайна хууш ду. Цу т1е а обаргийн метта-мотт болчу стражникаш буьгуш воьдург а иза ву.
Ткъа «1имран» ц1е йолчу дийцарехь, ши киса ахьар  бахьана долуш, моллас 1аьнан шийлачу буса т1етуху байлахь бисинчеран х1усам, ши адам шелонна ден а дуьйш… «Бешто» ц1е йолчу повестехь ламазна кхойкхуш волу молла ша бечу кхайкхаман ойла еш а вац – цунна дуьхьалх1уьтту шена жа долчу Мусас захало кхочушдича лун долу итт туьманан кехат. Пхи туьма бахьана долуш Шедид-моллас, шена ямарт ву олий, холчах1оттаво миска Дика, иштта а шен к1ант велла холчохь волу. Бадуев Са1идан произведенеш т1ехь оцу тайпана масалш дуккха ду, ткъа 1еламстаг дикачу аг1ор гайтар цхьа а дац. 30-чу шерашкахь зорбатоьхначу цуьнан произведенийн (1адаташна леринчу) мужалташ т1ехь ю цхьа билгалонаш: «Обкомо а, Серлонан Министерствос а т1едилларца» аьлла. Т1аккха кхеташ ду-кх дерриге а, хала зама ма хилла а, къайлахволу мостаг1 1оравоккху зама, «кхимаша кортош хьовзийна» зама.
Гайсултанов 1умаран «1аьрби», «Къийсаман новкъа»  повесташкахь а молланаша ден талораш а, церан  деган боьхалла а йийцина вер вац. Шен доьзалхо бердах воьдучуьра хьалаваьккхинчу шен идейни мостаг1чунна а дагна к1ад ца ло молла я хаза дош а ца олу цуьнга. Кхечу яздархойн произведенешкахь а го вайна моллин бала боцуш х1ума цахилар. Иза г1ерта захало дохо, ирсе бехачу доьзалшна юкъара барт эг1ийта, хьанал къахьоьгучеран къинхьегамах догдаккха, халкъийн юкъарчу юкъарчу доттаг1аллина юкъа стим тийса – масане ду уьш, цуьнан лело карахдолуш а, иза ларош а долу  сий мел доцург.
Окуев Шимас «Ц1ий, латтий» романехь вайна гайтина имам Узум-Хьаьжин пародийни васт: ерриге Нохчмахка, дуккха а суьйлий шена т1аьхьах1иттина волу Узум-Хьаьжа цо гайтина гуттар ц1армата: шотойн бераша т1е г1орзолгаш етташ, вир т1ера охьаветташ хьийзош. Сел беламе стаг иза хилча, адам т1аьхьах1уттур дацара цунна. Хууш ду, иза хан тоьхна воккха стаг хилар. Амма цуьнгахь хилла дика 1илма, хилла дахаран зеделларг. Узум-Хьаьжина халкъо гечйийр яра  дег1ан г1орасизалла, амма гечйийр яцара син г1орасизалла.
Гуттар шайн забарш ца юьтуш хиллачу нохчаша Узум-Хьаьжина аьлла х1уманаш а ду. Иза шен б1аьрга гина волчу тхан юьртарчу воккхачу стага дуьйцура Узум-Хьаьжа шен б1оца дуьххьара Ведана кхачар. Лохачу дег1ахь, векъана 80 шарал т1ехваьлла, имаман деха тур а текхош, шайна хьалха Узум-Хьаьжа д1ах1оьттича, цхьамма мохь туьйхира, боху: «Ванах, и стаг оцу туьрах д1а хьан вихкина теша?». Ткъа беркъа бедар т1еюьйхина, йоьхначу мачашна чуьра аракъедаш когийн п1елгаш а гуш болу имаман б1аьхой – суьйлий гича, кхечо элира боху: «Делора тоьлу х1окхарна а, оццул къен х1ара дуьне дуучул, оцу керстанех летта, белла д1абовлар». Иштта забаршца-1иттаршца т1еэцна нохчаша Узум-Хьаьжа, амма цунна т1аьхьа а х1иттина уьш. Т1аккха нийса хир дуй-те  иза беламе гайтар? Хьан-хьанна т1аьхьах1оттал 1овдал ма ца хилла вайн халкъ. 
Ошаев Халида  а гайтина Узум-Хьаьжа авантюрист санна. Со кхета оцу ас лакхахь бийцинчу  яздархойн иштта васташ  кхолларехь бехк цахиларх, х1унда аьлча замано а, 1едало а ма-боххура яздан дезна церан. Ткъа х1инца хан къаьчна  вайн халкъан историца боьзна болчу массо а боламийн, г1аттамийн, хиламийн  к1орггера талламбан а, церан 1алашонийн дуьхе кхиа а.
1едалан политико 1еламнах емалбеш  хиллехь а, халкъан кхетамехь а, иэсехь а кхин мах хадабо церан дахаран а, цара лелийначу г1уллакхийн а.
Масала, Цоци-Эвла деникинхоша йоккхучу дийнахь юьртахоша бартбина, мостаг1чунна хьалха гора ца х1итта, г1азотехь бала. Курчалой-Эвлара хилла бохуш, дуьйцу церан юьртан къеда Мусло-молла. Цоци-эвлахоша шена д1аваха пурба делча, Мусло-моллас  х1умма а осала доцуш жоп делира, боху: «Х1ара де т1ех1отталц, масех шарахь  шун юьртан къеда ву бохуш, аш делла саьхьаш а, сискалш а юуш, 1ийна со шуьца. Ткъа таханлерчу дийнахь сайн са  дадийна суо д1авахар осала хета суна». Т1емалойн дог ира-карах1иттош, оцу буьрсачу тасадаларехь шегара стогалла гайтира, боху, Мусло-моллас, ша 1ожалло лаццалц…
Тахана а вайн къоман муьлхха даккхий г1уллакхаш вай тешадо бакъболчу 1еламнахах, вайна ч1ог1а оьшу церан хьекъале хьехамаш, вай нийсачу  новкъа дуьгун берш а уьш бу.
        Бурчаев Хьаьлим    
Автор:
Комментарии (0)
Добавить комментарий
Прокомментировать
Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив
Сийлахь яздархо дагалоцуш
28-чу октябрехь Соьлжа-ГIалахь Къоман библиотекехь дIаяьхьира Нохчийн халкъан яздархо Абузар Айдамиров дагалацаран суьйре. Иза вовшахтоьхнера Нохчийн республикин
25-гIа апрель – нохчийн меттан де
Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, 1алашбахь, Цу халкъан парг1ато Цхьаммо а хьошур яц Мамакаев Мохьмад Хууш ма-хиллара, Нохчийн Республикин куьйгалхочо Кадыров Рамзана
Доьзалехь барт зударий бахьанехь буху
Цхьаьна, цхьа бахам а болуш, цхьа керт а йолуш, бехаш-1аш хилла зударий а балийна вежарий. Дех дисина долу дакъа а, берриге бахам а кхааннан юкъара а болуш, хаза вовшийн
Соьлжа-гІалахь нохчийн яздархойн съезд дІаяьхьира
Нохчийн Республикин Яздархойн Союзан 17-гІа съезд дІаяьхьира кху шеран 15-чу январехь Соьлжа-ГІалахь.Цуьнан балхахь дакъалецира НР-н Куьйгалхочун а, Правительствон а
Поэт халкъан иэсехь вехаш ву
Нохчийн поэт Мамакаев Iарби дуьнен чу ваьлла 100 кхачарна лерина кхоллараллин суьйре дIаяьхьира кху шеран 18-чу декабрехь Соьлжа-ГIалахь Нохчийн драматически театрехь.











«    Август 2020    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31 
все шаблоны для dle на сайте dletop.com скачать